Të dhënat e hapura
Çka janë të dhënat e hapura (open data)?
Të dhënat e hapura janë të dhëna që kushdo mund t’i marrë, përdorë dhe shpërndajë lirisht. Çka i bën „të hapura“ dhe ku i gjeni në Kosovë.
Andi B. · · 4 min lexim
Në këtë faqe
Çdo ditë institucionet mbledhin të dhëna: sa biznese hapen, ku ndodhen shkollat, sa kushtojnë projektet publike, si ndryshon cilësia e ajrit. Për vite me radhë këto të dhëna mbetën në sirtarë ose në sisteme të mbyllura. Të dhënat e hapura (anglisht open data) janë ideja e thjeshtë që këto të dhëna t’i kthehen publikut në një formë që mund të përdoret.
Përkufizimi
Të dhënat e hapura janë të dhëna që kushdo mund t’i qaset, t’i përdorë, t’i ndryshojë dhe t’i shpërndajë lirisht, për çfarëdo qëllimi. Kushti i vetëm që zakonisht kërkohet është që të përmendet burimi dhe që të dhënat të mbeten të hapura kur shpërndahen më tej.
Përkufizimi më i përdorur në botë vjen nga Open Definition e Open Knowledge Foundation dhe mbështetet në tri shtylla:
- Qasja: të dhënat janë të disponueshme të plota, pa pagesë ose me një kosto minimale, mundësisht për shkarkim nga interneti.
- Ripërdorimi: licenca lejon përdorimin, kombinimin me të dhëna të tjera dhe rishpërndarjen.
- Pjesëmarrja universale: askush nuk përjashtohet. Nuk ka kufizime si „vetëm për qëllime jokomerciale“ ose „vetëm për studime“.
Publike nuk do të thotë gjithmonë e hapur
Shumë të dhëna janë publike, por jo të hapura. Dallimi qëndron te forma:
| Të dhëna publike | Të dhëna të hapura | |
|---|---|---|
| Formati | shpesh PDF, foto ose faqe interneti | CSV, JSON, XML ose API |
| Qasja | një nga një, me kërkim manual | shkarkim i plotë ose me program |
| Licenca | shpesh e paqartë | e shkruar qartë (p.sh. CC BY, CC0) |
| Ripërdorimi | i vështirë ose i ndaluar | i lejuar, edhe komercialisht |
Një raport vjetor i skanuar në PDF është publik. Tabela e njëjtë në CSV, me licencë që lejon ripërdorimin, është e hapur.
Si duken të dhënat e hapura të mira
- Të plota: i gjithë grupi i të dhënave, jo vetëm një përzgjedhje.
- Të lexueshme nga kompjuteri: formate të strukturuara si CSV ose JSON, jo tekst i skanuar.
- Në formate të lira: që hapen pa programe me pagesë.
- Të përditësuara: me datë publikimi dhe përditësime të rregullta.
- Të dokumentuara: me shpjegim të fushave, njësive dhe kodeve (p.sh. kodet NACE).
- Me licencë të qartë: që përdoruesi ta dijë saktë çka lejohet.
Çka nuk janë të dhëna të hapura
Të dhënat e hapura nuk kanë të bëjnë me informacione private. Të dhënat personale si numri personal, adresa e banimit ose të dhënat shëndetësore mbrohen me ligj dhe nuk publikohen. Të dhënat e hapura janë kryesisht të dhëna për institucionet, shërbimet, ekonominë dhe mjedisin, ose të dhëna që ligji i bën publike me qëllim, si regjistri i bizneseve.
Ku i gjeni të dhënat e hapura në Kosovë
- Portali i të dhënave të hapura (opendata.rks-gov.net): grupe të dhënash nga ministri, komuna dhe agjenci.
- Agjencia e Statistikave të Kosovës (ASK): popullsia, ekonomia, tregu i punës.
- Regjistri i bizneseve (ARBK): me të dhëna për emrin, formën ligjore, statusin, veprimtaritë dhe më shumë.
- Komunat: buxhete, prokurime dhe vendime, ku secila komunë publikon në mënyrën e vet.
Të dhënat e regjistrit të bizneseve janë ndër më të përdorurat, sepse çdo kontratë, faturë dhe partneritet fillon me pyetjen „kush është ky biznes?“. Për këtë arsye regjistrat e bizneseve konsiderohen në Bashkimin Evropian si grupe të dhënash me vlerë të lartë, që shtetet anëtare duhet t’i publikojnë falas.
Kush i përdor të dhënat e hapura
- Qytetarët: për të kontrolluar një biznes para se t’i besojnë (si ta verifikoni një biznes).
- Bizneset: për të gjetur furnitorë, klientë dhe partnerë, ose për të analizuar tregun.
- Gazetarët dhe organizatat e shoqërisë civile: për të ndjekur paratë publike dhe pronësinë e kompanive.
- Studiuesit dhe studentët: për analiza ekonomike dhe sociale.
- Zhvilluesit: për të ndërtuar aplikacione dhe shërbime të reja.
Kerko dhe të dhënat e hapura
Kerko është ndërtuar mbi të dhënat publike të bizneseve. Ne i marrim, i pastrojmë dhe i bëjmë të kërkueshme sipas emrit, pronarit, komunës ose veprimtarisë, falas për të gjithë. Burimet që përdorim i gjeni të listuara te Burimet e të dhënave, ndërsa kërkimi i bizneseve është i hapur pa llogari.
Në artikujt e ardhshëm shpjegojmë çka janë bizneset e hapura dhe çfarë përfitojnë bizneset kur të dhënat e tyre janë të qasshme për publikun.
Pyetje të shpeshta
Çka janë të dhënat e hapura?
Të dhëna që publikohen në mënyrë që kushdo t’i qaset, t’i përdorë, t’i ndryshojë dhe t’i shpërndajë lirisht, pa pagesë dhe pa leje të veçantë, zakonisht vetëm me kushtin që të përmendet burimi.
A janë të gjitha të dhënat publike edhe të dhëna të hapura?
Jo. Një e dhënë mund të jetë publike, por e vështirë për t’u përdorur (p.sh. vetëm në PDF të skanuar ose një nga një në një faqe). Të dhënat e hapura duhet të jenë edhe të lexueshme nga kompjuteri dhe me licencë që lejon ripërdorimin.
Ku i gjej të dhënat e hapura në Kosovë?
Në portalin shtetëror të të dhënave të hapura (opendata.rks-gov.net), te Agjencia e Statistikave të Kosovës dhe te institucione të veçanta, si regjistri i bizneseve.
A mund t’i përdor të dhënat e hapura për biznes?
Po, në shumicën e rasteve edhe për qëllime komerciale. Lexoni gjithmonë licencën e të dhënave dhe përmendni burimin siç kërkohet.
Ky artikull është informues. Kushtet e përdorimit të çdo grupi të dhënash i përcakton institucioni që i publikon; lexoni licencën para se t’i ripërdorni.
- Të dhënat e hapura
